Przemysł wysokiego przetwarzania ma wpływ na rozwój gospodarczy państwa w którym występuje. Wymaga on dużych nakładów finansowych do wspierania ośrodków badawczych, dlatego też większość ośrodków high-tech znajduje się w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo, np. w Stanach Zjednoczonych (na badania przeznacza się tam od 10 do 20% dochodów), Kanadzie czy Japonii zaś w Play this game to review Geography. deglomeracja przemysłu polega na Preview this quiz on Quizizz. deglomeracja przemysłu polega na Okręgi przemysłowe w Okręgi przemysłowe w Polsce u progu XXI wieku. Prace . Rozwój gospodarki opartej na wiedzy w tradycyjnej gałęzi przemysłu, jakim jest górnictwowęgla kamiennego jest odpowiedzią na Okręgi Przemysłowe W Polsce. Uploaded by Nella Szychowska. 0 ratings 0% found this document useful (0 votes) 2 views. 42 pages. Document Information Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy (LGOM) (rzadziej Lubińsko-Głogowskie Zagłębie Miedziowe, Zagłębie Zachodnie, Zagłębie Miedziowe) – obszar przemysłowy w województwie dolnośląskim, złożony z 5 powiatów (głogowski, polkowicki, lubiński, legnicki, oraz miasto na prawach powiatu Legnica), zamieszkany przez ok. 0,5 mln mieszkańców. Okręgi przemysłowe powstają także w miejscach w których nie występuje duża liczba złóż, ale dobre zaplecze techniczne, rozwinięta infrastruktura i dobrze wyszkolona kadra. Najlepszym przykładem są tu wielkie aglomeracje i konurbacje w Japonii (Kobe-Kioto-Osaka, Tokio-Kawasaki-Jokohama) i w USA (okolice wielkich jezior). hRuLH3e. Przemysł - to dział gospodarki, który eksploatuje zasoby naturalne i przetwarza je na produkty, które zaspokoją potrzeby człowieka. Ze względu na charakter działalności wyróżnia się: przemysł wydobywczy; przemysł przetwórczy; przemysł do zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych ludzi. Funkcje przemysłu: Produkcyjna – polegająca na pozyskiwaniu i przetwarzaniu surowców i półproduktów; Społeczna - stwarzanie miejsc pracy, podnoszenie kultury technicznej, zmiana warunków bytu; Przestrzenna - czyli przyspieszenie procesów urbanizacyjnych, przekształcanie środowiska. Czynniki lokalizacji przemysłu Przemysł nie jest i nie może być w poszczególnych krajach rozmieszony równomiernie. Wynika to z tego, że lokalizacja zakładów we wszystkich regionach kraju nie jest jednakowo opłacalna. Czynniki decydujące o powstaniu i rozwoju okręgów przemysłowych nazywamy czynnikami lokalizacji, a są nimi: czynniki przyrodnicze, techniczno-ekonomiczne, społeczno-polityczne. W zależności od rodzaju produkcji przemysłowej znaczenie każdego czynnika zmienia się pod wpływem czasu, co wynika przede wszystkim z rozwoju nauki, techniki oraz postępującego procesu globalizacji. Obecnie rola czynników przyrodniczych maleje, wzrasta natomiast znaczenie czynników techniczno-ekonomicznych i społeczno-politycznych. Współczesny główny czynnik lokalizacji dla gałęzi przemysłu to rynek zbytu. Korzyści czerpane z koncentracji przestrzennej przemysłu sprawiły, że zarówno w krajach uprzemysłowionych, jak też w wielu krajach, które ten dział gospodarki mają jeszcze słabo rozwinięty, powstały lub tworzą się okręgi przemysłowe. Niektóre z nich osiągnęły bardzo duże rozmiary i to właśnie w nich koncentruje się znaczny odsetek produkcji przemysłowej danych krajów, np. okręg Reńsko- Westfalski w Niemczech, Paryski lub Północny we Francji, okręg Turynu i Mediolanu we Włoszech, Doniecki na Ukrainie, Moskiewski (Centralny) leżący w Rosji, Tokio-Kawasaki-Jokohama w Japonii, Nowego Jorku w Stanach Zjedn. Ameryki, Sao Paulo u wschodniej części stanu Minas Gerais w Brazylii, Buenos Aires w Argentynie. Okręgi przemysłowe, czyli wielkie koncentracje różnorodnych gałęzi przemysłu odpowiednio ze sobą powiązanych, dzielimy na: ukształtowane dzięki bogatym zasobom surowców i energii; rozwijające się dzięki dogodnemu położeniu, np. na szlakach transportowych: rozwijające się dzięki koncentracji funkcji administracyjnych rozwijające się dzięki i naukom badawczym oraz o różnorodnych kwalifikacjach rozwijające się dzięki chłonnym rynkom zbytu. Okręgi przemysłowe Okręgiem przemysłowym nazywamy obszar o dużym nagromadzeniu zakładów przemysłowych, powiązanych ze sobą produkcyjnie. Okręg przemysłowy posiada znaczny odsetek ludności zatrudnionej w przemyśle oraz skupia znaczny potencjał wytwórczy na małym terenie. Typy okręgów przemysłowych Okręgi surowcowe- Istotną rolę w powstaniu okręgów przemysłowych na świecie odgrywało i nadal odgrywa występowanie surowców mineralnych. Szczególnie dotyczy to dużych zagłębi węgla kamiennego. Wiąże się to z tym, że węgiel kamienny przez długi czas był najważniejszym surowcem energetycznym na świecie, a jego jednostkowe zużycie w energochłonnych gałęziach przemysłu było znacznie większe niż obecnie. W związku z tym lokalizacja okręgów przemysłowych z dala od miejsc wydobycia węgla była nieopłacalna. Generalizując okręgi surowcowe charakteryzują się tym, że skupiają wydobycie różnorodnych surowców, produkcje paliw, energii, karbochemię powstałych ciężką chemię, hutnictwo metali powstałych przemysł metalowy oraz produkcję maszyn górniczych, urządzeń dla hutnictwa, ciężkich obrabiarek, maszyn budowlanych powstałych środków transportu. W KWR (Krajach Wysoko Rozwiniętych) w ostatnich dziesięcioleciach nastąpiło pewne przeobrażenie się strukturalne, które polegało na spadku znaczenia niegdyś kreujących je gałęzi przemysłu ciężkiego, a zatem rozwoju przemysłu samochodowego, lotniczego, zbrojeniowego, elektronicznego itp. Przykładem okręgów powstałych na bazie węgla kamiennego są: Okrąg Reńsko- Westfalski (Zagłębie Ruhy), Doniecki, Górnośląski, Północny we Francji. Okręgi transportowe – koncentrację przemysłu powoduje dogodne położenie komunikacyjne. W rejonach tych dobrze rozwinięte są przede wszystkim hutnictwo, przemysł maszynowy – głównie środków transportu, petrochemia oraz różne branże przemysłu chemicznego. Np.: Okręg Nadatlantycki w Stanach Zjednoczonych, okręgi w Japonii, Okręg Londyński. Okręgi wielkomiejskie – powstałe w dużych aglomeracjach miejskich przez znaczne zasoby siły roboczej, duże rynki zbytu itp. Rozwinęły się w nich gałęzie przemysłu niewymagające dużych ilości surowców, np. przemysł elektromaszynowy, chemiczny, poligraficzny oraz odzieżowy, spożywczy. Np. okręgi: Paryski, Kalifornijski, Moskiewski, Warszawski, Meksyku, Mediolanu. Okręgi technopolie – są to okręgi przemysłowe najnowszej generacji, skupiające zakłady przemysłu wysokiej techniki (high-technology). Okręgi stref specjalnych – współcześnie tworzące się rejony koncentracji przemysłu (nadmorskie miasta otwarte, specjalne strefy ekonomiczne). Rozwija się tam głównie przemysł elektromaszynowy, chemiczny i środków transportu. Najwięcej stref specjalnych występuje w Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej. Charakterystyka wybranych okręgów przemysłowych Główne ośrodki i okręgi przemysłu. Okręgi przemysłowe 1. Okręgi powstałe w Ameryce: Stany Zjednoczone Właśnie tam powstał największy światowy region przemysłowy, liczący pas długości ok. 600 km. wzdłuż wybrzeża atlantyckiego do Waszyngtonu do Bostonu. Cały ten obszar skupia ok. 20% amerykańskiego przemysłu. Okręg ten rozwinął się przez wymianę handlową z Europą jak i przez to, że tereny te zostały szybciej skolonizowane, a więc wcześnie rozpoczął się tu typ gospodarki europejskiej. Ważnym ośrodkiem handlowym i przemysłu stały się porty morskie - Nowy Jork, Filadelfia i Boston. Przemysł na tym obszarze posiada różnice w strukturze przemysłu. Okręg Nowojorski - znajduje się w części środkowej, której centrum stanowi Nowy Jork. Dominuje przemysł lekki dostarczający ¾ produkcji przemysłowej okręgu. Dostarcza tekstylia, odzież, futra, biżuterię, wyroby przemysłu poligraficznego oraz spożywczego. Przemysł ciężki rozwinął się na obrzeżach okręgu nowojorskiego. Ważną rolę odgrywa tam przemysł petrochemiczny (przemysł przerobu ropy naftowej), stoczniowy, maszynowy i elektrotechniczny. W północnej części okręgu, którego centrum stanowi Boston rozwinięty jest przemysł włókienniczy, odzieżowy, obuwniczy oraz maszynowy i elektromechaniczny. Oddalenie od miejsc wydobywania surowców spowodowało rozwój przemysłów niewymagających wielu surowców i dużych ilości energii. Na południu rozwinięte są hutnictwo, przemysł metalowy, maszynowy, chemiczny, środków chemicznych oraz rafineryjny. Jest to spowodowane występowaniem na danym obszarze złóż węgla i rud żelaza w Appalachach oraz zasobom energii rzek płynących z owych gór. Główne miasto okręgu to Filadelfia. Okrąg Wielkich Jezior - jest to drugi region przemysłowy Stanów Zjednoczonych. Zajmuje on obszary tj. od Milwaukee po Detroit- Cleveland- Pitsburgh i Buffalo. Jego rozwój wiązał się z obecności złóż surowców mineralnych, zwłaszcza rud żelaza i miedzi. W owym regionie rozróżnia się trzy okręgi: 1) Chicago- Milwaukee, 2) Detroit- Cleveland- Pitsburgh, 3) Buffalo- Rochester. Dominuje tu hutnictwo, przemysł maszynowy, zwłaszcza produkcja samochodów. Rozwija się też przemysł spożywczy, którego największym ośrodkiem jest Chicago. Okręg Kalifornia- to trzeci region przemysłowy w Stanach Zjednoczonych. Rozciąga się na obszarach od San Diego po Los Angeles i San Francisco, jest najbardziej dynamicznie rozwijającym się przemysłem w Stanach Zjednoczonych. Dominuje tu przemysł samolotowy i rakietowy jak i elektroniczny. Zatoka Meksykańska- czwarty przemysł Stanów Zjednoczonych położony jest nad Zatoką Meksykańską, zajmuje zatem południowy i wschodni Teksas, cześć Luizjany i Oklahomy. Szczególnie rozwinięte gałęzie przemysłu to: petrochemia, przemysł tworzyw sztucznych i zbrojeniowy. Brazylia Największe okręgi przemysłowe Brazylii są zlokalizowane w São Paulo i w Rio De Janerio. Dominuje tam przemysł włókienniczy, odzieżowy, spożywczy, mineralny, oraz hutnictwo, maszynowy, metalowy. Przykładowy okręg to: Okręg Minas Gerais – głównie nastawiony jest na wydobywanie surowców, gdyż dysponuje bogatymi złożami rud żelaza, metali uszlachetniających stal, cyny, złota, uranu, toru oraz boksytów. Rozwinęło się tu hutnictwo żelaza, aluminium i manganu, przemysł obrabiarkowy, samochodowy oraz zbrojeniowy, petrochemiczny, włókienniczy i spożywczy. Warto również wspomnieć, że zajmuje się wytwarzaniem półfabrykatów dla zakładów zaawansowanego przetwórstwa w Rio de Janeiro i São Paulo. 2. Okręgi przemysłowe powstałe w Europie: Są one mniejsze niż okręgi amerykańskie, zaliczamy do nich: Niemcy Zajmuje pierwsze miejsce w Europie pod względem wielkości produkcji przemysłowej. Wydobywa się tam zasoby tj. węgiel kamienny i brunatny, ropę naftową i gaz ziemny, rudy cynku i ołowiu, sole potasowe, sól kamienną. Rozwinięte gałęzie przemysłu to chemiczny, maszynowy, stoczniowy, optyczny, włókienniczy, elektroniczny, hutnictwo metali oraz przemysł samochodowy Np.: Okręg Reńsko-Westfalski - to największy okręg przemysłowy w Europie. Na jego obszarze powstało kilkanaście dużych miast, np.: Essesn, Dortmunt, Düsseldorf. Okrąg ten ukształtował się w oparciu i zasoby węgla kamiennego, brunatnego, ołów, cynk oraz sól kamienną Zagłębia Rury. Na owym obszarze rozwinęło się hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych, produkcja maszyn dla górnictwa, hutnictwa, urządzeń włókienniczych, uzbrojenia, obrabiarek. Równocześnie rozwijała się karbochemia z przemysłem sodowym. Spadek popytu na węgiel, stal, wyroby tradycyjnego przemysłu maszynowego zmusił do zmiany struktury gałęziowej przemysłu. Zaczęły rozwijać się wówczas dziedziny takie jak: przemysł fotochemiczny, farmaceutyczny, elektrotechniczny, elektroniczny i samochodowy. Gęstość zaludnienia w okręgu Reńsko- Westfalskim jest największa w Europie- przekracza 100 osób/ km2. Mieszka tu około 15 mln. ludzi, a w przemyśle pracuje ok. 2 mln. osób, co daje ponad 20% zatrudnionych w przemyśle. Francja Stanowi jedną z największych potęg gospodarczych i politycznych świata. Przemysł rozwija się tam bardzo dynamicznie. W fabrykach produkuje się chemikalia, tekstylia, odzież, samochody, samoloty oraz sprzęt elektroniczny. Duża część produkcji przemysłowej jest przeznaczana na eksport. Przykładowy okręg to: Okręg Paryski- jest największym okręgiem we Francji. Reprezentuje prawie wszystkie gałęzie przemysłu (oprócz wydobywczego i hutniczego). Słynie on z przemysłu samochodowego, lotniczego produkcji maszyn, urządzeń telewizyjnych i radiowych, elektrycznych przyrządów pomiarowych, wyrobów precyzyjnych. Duże znaczenie w Okręgu Paryskim ma przemysł chemiczny, który wytwarza tworzywa sztuczne, barwniki, lakiery, kosmetyki i leki. Dobrze rozwinięta jest produkcja odzieży, zwłaszcza luksusowej, poligrafia oraz kinematografia. Okrąg w Paryżu rozwinął się przede wszystkim dzięki doskonałemu połączeniu kolejowemu i kołowemu z innymi państwami. Wielka Brytania W Wielkiej Brytanii - najstarszym przemysłowym kraju świata, powstało kilka okręgów przemysłowych. Są to: 1) Londyński, 2) Birmingham, 3) Lancashire z Liverpool i Manchester, 4) Yorkshire z Leeds i Sheffield. Oprócz Londyńskiego wszytskie pozostałe tworzą jeden zwarty region. Okręg Londyński- jego centrum stanowi Londyn, który niegdyś był największym portem świata. Poprzez handel miasto to stało się stolicą finansową świata. Stworzyło do doskonałe warunki dla rozwoju przemysłu. Obecnie okręg ten cechuje duża dynamika rozwoju, którą wykazują przemysł elektroniczny i przetwarzanie danych. Rozwinięte dziedziny to: przemysł elektrotechniczny, produkcja maszyn i urządzeń. Ważną rolę odgrywa także przemysł lekki tj. włókienniczy, odzieżowy, obuwniczy. Istotne znaczenie ma także przemysł chemiczny, który wykorzystuje ropę naftową jako podstawowy surowiec. Generalnie Okręg Londyński cechuje się niewielkim zużyciem surowców, tylko koncentracją nowoczesnych przemysłów posiadających wykwalifikowaną siłę roboczą. Okręg Yorkshire – znajduje się w środkowej Anglii, występują tam złoża surowców tj. węgiel kamienny, rudy żelaza, rudy cynku i ołowiu. Obecnie tradycyjne gałęzie przemysłu nie mają dużego znaczenia przez likwidacje węgla kamiennego i dużych kosztów siły roboczej. Zostały one zamienione na produkcję środków transportu, przemysłu precyzyjnego, elektronicznego i petrochemicznego. Główne ośrodki tegoż przemysłu to połączone blisko siebie miasta, powiązane ze sobą gospodarczo i komunikacyjnie- Leeds i Sheffield. Rosja Ze względu na olbrzymie terytorium, liczbę ludności i duże zasoby naturalne Rosja należy do największych gospodarek świata. Powstały tam okręgi przemysłowe tj.: Centralny Okręg Przemysłowy - należy do najstarszych i największych okręgów w Rosji. Jest on bardzo rozległy i zwarty. Powstał w najsilniej zaludnionej europejskiej części Rosji- Moskwie. Dominuje tu przemysł budowy maszyn, środków transportu, elektrotechniczny, hutniczy, chemiczny, włókienniczy, odzieżowy, rafineryjny, tworzyw sztucznych oraz nawozów sztucznych i fosforowych. Uralski Okręg Przemysłowy – położony jest w środkowej i południowej części Uralu. Początkowo prace na tym obszarze związane były z górnictwem soli, rozkwitły one jednak po odkryciu licznych złóż rud żelaza, metali uszlachetniających stal, ołowiu, miedzi, cynku, złota, srebra, platyny a także węgla brunatnego, soli kamiennej, soli potasowych oraz różnorodnych surowców skalnych. W związku z tym obszar ten zaliczamy go do najbogatszych zagłębi surowców świata. Ważną pozycję zajmują przemysł maszynowy i chemiczny. Kuźniecki Okręg Przemysłowy – po Okręgu Uralskim jest drugim, co do znaczenia okręgiem przemysłowym. Znajduje się on w azjatyckiej części Rosji. Ukształtował się w oparciu o złoża węgla kamiennego, rud żelaza i rud cynkowo ołowianych. W strukturze gałęziowej okręgu dominuje górnictwo węgla, rud żelaza, hutnictwo oraz przemysł maszynowy. Doniecko-Naddnieprzański Okręg Przemysłowy – rozwinął się na Ukrainie (niewielka część znajduje się w Rosji). Powstanie okręgu wiąże się z bogatymi zasobami węgla kamiennego w Zagłębiu Krzyworoskim. Okręg skupia dziedziny górnictwa, hutnictwa, energetyki, przemysłu maszyn. Powstały także dogodne warunki do produkcji materiałów budowlanych, paliw płynnych, środków piorących oraz przemysłu lekkiego i spożywczego. Polska W Polsce za okręg przemysłowy uznane są skupiska zakładów silnie ze sobą powiązanych terytorialnie, które wytwarzają co najmniej 1% ogółu sprzedanej produkcji przemysłowej. Dla okręgów przemysłowych charakterystyczna jest także koncentracja ludności oraz duży stopień przekształcenia środowiska przyrodniczego. Obecnie w Polsce znajdują się 22 okręgi oraz kilkadziesiąt ośrodków przemysłowych. Należą do nich np.: Górnośląski Okręg Przemysłowy (GOP) –to najważniejszy okręg przemysłowy Polski. Ukształtował się dzięki złożom węgla kamiennego, rud cynkowo- ołowianych. Na terenie GOPu rozwinęło się hutnictwo żelaza oraz metali nieżelaznych. Ważną pozycję zajmują: karbochemia, przemysł metalowy, środków transportu, zbrojeniowy, obrabiarkowy, przemysł lekki i spożywczy, produkcja materiałów budowlanym. Dodatkowo przemysł uzupełniają zakłady przemysłu ceramicznego, drzewno-papierniczego, dziewiarskiego, odzieżowego, poligraficznego, przetwórstwa spożywczego, szklarskiego, włókienniczego. GOP tworzy 14 większych miast i kilkanaście mniejszych miast i wsi. Najistotniejszym i największym miastem GOPu są Katowice. Warszawski Okręg Przemysłowy – to drugi okręg przemysłowy w Polsce pod względem wielkości produkcji przemysłowej. Znajduje się w środkowej Polsce, obejmuje województwo mazowieckie. Jego powierzchnia wynosi ok. 7 tys. km2. Rozwój zawdzięcza między innymi stołecznym funkcjom Warszawy. Charakterystyczne dla tego okręgu są duże udziały kapitału zagranicznego oraz liczne inwestycje. Rozwinięty jest tu przemysł elektrotechniczny, elektroniczny, precyzyjny, środków transportu i maszynowy, a także metalurgiczny, chemiczny, materiałów budowlanych, poligraficzny, spożywczy. Duże znaczenie ma też rozwój farmaceutyczny, kosmetyczny i odzieżowy. Największe ośrodki przemysłowe to Warszawa, Pruszków, Żyrardów, Piaseczno, Sochaczew, Ożarów oraz Mińsk Mazowiecki. 3. Okręgi przemysłowe powstałe w Azji: Japonia Japoński przemysł skupia się w wąskiej strefie. Zajmuje on blisko 15% powierzchni Japonii, czyli obszary od północnego Kiusiu wzdłuż wybrzeża Morza Japońskiego do Osaki-Nagoi, aż po Kanto. Wytwarza się tam ok. 80% produkcji przemysłowej. Wyróżniamy tam cztery okręgi przemysłowe: 1) Tokio-Jokohama, 2) Osaka-Kobe, 3) Nagoja, 4) południowa część Kiusiu. Okręg Tokio-Jokohama – znajduje się na przylegającej do Zatoki Tokajskiej Nizinie Kanto. Żyje tam ogromna liczba ludzi (gęstość zaludnienia wynosi ponad 20 tys. osób/km2), jest dobre położenie transportowe. Te dwa czynniki powodują rozwój przemysłu. Centrum okręgu stanowi jedno z największych miast świata- Tokio. Przemysł rozwija się we wszystkich dziedzinach oprócz wydobywczego. Najważniejszą rolę spełniają zatem przemysł: chemiczny, maszynowy, środków transportu, maszynowy, elektrotechniczny, poligraficzny i precyzyjny. Chiny Są światową potęgą przemysłową. Są wiodącym producentem bawełnianej przędzy i odzieży, znajdują się w czołówce wytwórców cementu, węgla, kwasu siarkowego, stali i energii elektrycznej. Okręgi przemysłowe na terenie Chin to np.: Okręg Fushun-Anshan– znajduje się w prowincji Liaoning w Chinach. Rozwija się dzięki zasobom węgla kamiennego, rud żelaza, magnezu a także ropy naftowej. Baza surowcowa pozwala na rozwój hutnictwa, karbochemii, produkcji maszyn. Naturalnie rozwija się tu także przemysł włókienniczy i tekstylny. Okręg Północny - (Pekin-Tianjin) znajdują się to zasoby węgla kamiennego, rud żelaza, ropy naftowej i wanadu. Jego baza surowcowa stwarza zatemdoskonałe warunki do rozwijania się hutnictwa żelaza i stopów metali, przetwórstwa węgla kamiennego i ropy naftowej. Okręg ten jest słynny z produkcji statków i samochodów osobowych. Przemysł lekki, spożywczy, kosmetyczny, elektroniczny oraz poligraficzny także zaczynają się stawać centrum przemysłu. Indie W przemyśle pracuje 13% ludności i wytwarza około 30% dochodu narodowego. Przemysł przetwórczy Indii wytwarza towary z branży konsumpcyjnej, włókienniczej, hutniczej. Przemysł chemiczny wytwarza głównie nawozy sztuczne. Bardzo dobrze rozwinięte jest włókiennictwo. Okręg Damodar – położony jest nad rzeką Damodar na pograniczu stanów Bengali Zachodni i Bihar w Indiach. To największy okręg przemysłowy w Indiach. Bywa nazywanyindyjskim Zagłębiem Ruhry. Występują tam złoża węgla kamiennego, rud żelaza, metali uszlachetniających, miedzi, miki oraz boksytów. Rozwija się przemysł metalowy, produkcji żelaza i stali, karbochemii oraz środków transportu. Wydobyciem węgla kamiennego w tym okręgu zajmuje się ponad 300 kopalń. Dostarczają one około 50% wydobycia tego surowca w całych Indiach. Największymi miastami są Ranigańdź i Bokaro. 4. Okręgi przemysłowe powstałe w Afryce: Głównie opierają się naprzemyśle wydobywczym (jedne z największych zasobów surowców mineralnych na świecie). Występują tu złoża złota, platyny, diamentów, węgla kamiennego, azbestu, rudy uranu, miedzi, chromu, manganu, żelaza oraz gazu ziemnego. RPA Okręg Witwatersrabd – znajduje się w prowincji Transwal w RPA. Poprzez złoża węgla, złota, diamentów jest jednym z najbogatszych zagłębi surowcowych na świecie. Jest największym okręgiem Afryki. Na eksport pozyskuje się tam głównie węgiel kamienny, złoto, patynę, srebro, diamenty, inne kamienie szlachetne, cynk, ołów itd. Rozwinął się tam także przemysł elektromaszynowy (produkujący np. samochody, wagony), przemysłowy i włókienniczy. Zair/Zambia Shaba-Copperbelt – powstał na pograniczu Zairu i Zambii, gdzie znajdują się zasoby miedzi, złota, srebra, uranu, kobaltu, cyny, germanu i tantalu. Początkowo przy udziale obcych kapitałów (brytyjskich, belgijskich i niemieckich) rozwinęło się hutnictwo metali na eksport. Później na terenie Shaby zaczęły rozwijać się przemysły tj. spożywczy, chemiczny, cementowy, które zaspokajały potrzeby lokalne. Główne ośrodki przemysłu to: Lubumbashi, Likasi w Zairze oraz Ndola i Mufulira w Zambii. Rozwój okręgów przemysłowych W wielu krajach okręgi przemysłowe ulegają głębokim przekształceniom. Jednocześnie, na obszarach wcześniej słabo zurbanizowanych wciąż powstają nowe okręgi. Główną przyczyną tego następstwa jest rozwój technologii. Zmiana ta wpływa na wielkość przedsiębiorstw, źródła zaopatrzenia w surowce, rynek pracy, lokalizacje działalności produkcyjnej. Prowadzi to do kształtowania się nowych przestrzeni ekonomicznych. Obecnie dysproporcje w uprzemysłowieniu poszczególnych kontynentów i krajów są ogromne i pogłębiają się. Wynika to z potencjału gospodarczego i polityki rozwoju poszczególnych państw. Największe różnice występują między krajami o słabo i dobrze rozwijającej się gospodarce. W rozwoju okręgów przemysłowych zauważamy następujące tendencje: w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo restrukturyzuje się stare surowcowe okręgi, likwidując przy tym przemysły uciążliwe dla środowiska; w krajach słabo rozwiniętych występuje dynamiczny rozwój okręgów przemysłowych nastawionych na przemysł surowcowy. Przemysł w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo charakteryzuje: rozwój tradycyjnych gałęzi przemysłu (górnictwa, hutnictwa, przemysłu spożywczego i włókienniczego) wysoki udział przemysłu wydobywczego w globalnej wartości produkcji przemysłowej (ok. 50%); tworzenie się okręgów przemysłowych o strukturze gałęziowej, charakterystycznej dla okręgów surowcowych; słabo rozwinięty przemysł maszynowy; brak przemysłów zaawansowanych technologii. Przemysł w krajach dobrze rozwiniętych gospodarczo charakteryzuje: deglomeracja okręgów przemysłowych; ograniczenie lub likwidacja przemysłu ciężkiego; likwidacja przemysłów degradujących środowisko naturalne; rozwijanie się przemysłu wysokiej techniki przynoszącego zyski; wzrost roli przemysłu high-technology w ogólnej produkcji przemysłowej. Rozmieszczenie produkcji przemysłowej na świecie. Wyróżnia się kilka regionów różniących się od siebie poziomem potencjału i strukturą gałęziową przemysłu. Należą do nich: kraje najlepiej rozwinięte gospodarczo (Stany Zjednoczone, Japonia, państwa Europy Zachodniej) o nowoczesnym potencjale technologicznym w wielu dziedzinach produkcji przemysłowej – rozwija się tutaj głównie przemysł high-technology; kraje Europy Środkowo-Wschodniej – o dużym potencjale przemysłowym, głównie przemysłu ciężkiego, który wymaga modernizacji i restrukturyzacji; Rosji – kraju bogatego w zasoby naturalne, który posiada dobrze rozwinięty przemysł środków produkcji; kraje Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej – o dynamicznie rozwijającym się przemyśle, głównie elektroniki użytkowej; Chiny – kraj, w którym bardzo szybko rozwijają się okręgi wydobywcze, głównie węglowe, przemysł elektromaszynowy, włókienniczy i odzieżowy oraz hutnictwo żelaza; kraje Ameryki Łacińskiej i Afryki, –w których systematycznie wzrasta eksploatacja surowców, głównie rud żelaza i metali nieżelaznych; kraje Bliskiego Wschodu nastawione na eksploatację i eksport ropy naftowej, gazu ziemnego. Bibliografia: ~ Bibliografia: Roman Domachowski „Geografia gospodarcza świata i Polski”. Wyd. Oświata. Warszawa 1999. Władysław Skrzypczak- „Geografia ekonomiczna. Uczniowie szkół średnich. Kandydaci na studia.” Wydanie czwarte- rozszerzone. EFEKT. Warszawa 1997 ”Repetytorium z geografii gospodarczej”. Praca zbiorowa pod redakcją Ireny Fierli. Wydanie VI. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne. Warszawa 2004. ”Geografia” Podręcznik część 2 szkoły ponadgimnazjalne zakres podstawowy. Jadwiga Kop, Maria Kucharska, Elżbieta Szkarłat. Wydawnictwo Szkolne PWN. Warszawa- Łódź 2004. rysunek1 rysunek Autor opracowania: Anna Pietruszczak 10. GOSPODARKA II RZECZYPOSPOLITEJ (MAPY 10. i 11.) Po 1922 roku w granicach Polski znalazły się tereny znacznie różniące się od siebie pod względem gospodarczym. Różnice te wynikały przede wszystkim ze statusu, jakie ziemie polskie miały w poszczególnych państwach zaborczych. W najlepszej stanie były ziemie uzyskane od Niemiec. Niemcy traktowali Wielkopolskę i Pomorze jako swój spichlerz, dlatego tereny te były bardzo dobrze rozwinięte rolniczo. Duże znaczenie miał również Śląsk, który – o czym trzeba pamiętać – należał do Prus już od połowy XVIII wieku (nie był terenem uzyskanym w wyniku rozbiorów Polski) i był trzecim, po Zagłębiu Ruhry i Zagłębiu Saary, okręgiem przemysłowym byłego Cesarstwa Niemieckiego. Niezwykle ważne jest to, że terenów tych nie dotknęły zniszczenia wywołane I wojną światową. Należące do Rosji ziemie Królestwa Polskiego były najbardziej wysuniętymi na zachód obszarami państwa carów, dlatego też miały ułatwiony dostęp do kapitałów zachodnich. Stosunkowo dobrze funkcjonowały więc tutaj ważne dla Rosji okręgi przemysłowe: warszawski (przemysł metalowy i maszynowy), łódzki i białostocki (włókiennictwo) oraz dąbrowski (przemysł ciężki i górnictwo węgla kamiennego). Większość mieszkańców Królestwa utrzymywała się jednak z pracy na roli, podobnie jak przeważająca większość mieszkańców na ziemiach leżących na wschód od Bugu. Wszystkie te obszary niezwykle ucierpiały w czasie I wojny światowej. Najpierw Rosjanie wywieźli w głąb Rosji wiele fabryk wraz z wykwalifikowanymi robotnikami i ich rodzinami, potem, po przejściu frontu, rabunkowa gospodarka okupanta niemieckiego i austriackiego mocno pogorszyła sytuację, a w 1920 roku najazd bolszewicki po raz kolejny przyniósł spustoszenie i zniszczenia. Ziemie byłego zaboru austriackiego także ucierpiały w wyniku wojny, zwłaszcza część Małopolski Wschodniej. Przed wybuchem wojny ziemie te nie były zbyt rozwinięte gospodarczo. Dominowało rolnictwo, czasami bardzo prymitywne i mało wydajne. Spore znaczenie dla cesarsko-królewskiej monarchii Habsburgów miały jednak działające tu kopalnie soli i kopalnie ropy naftowej. Po 1922 roku najważniejszym problemem było odbudowanie zniszczonego gospodarczo kraju i zintegrowanie wszystkich trzech zaborów. A różnice między nimi były istotne: odmienne waluty, różne systemy prawne i administracyjne, brak jednolitej infrastruktury kolejowej i drogowej i inne. U progu niepodległości wartość produkcji przemysłowej na ziemiach polskich osiągała poziom zaledwie 30 proc. produkcji sprzed wojny. Wprowadzenie w 1919 roku marki polskiej miało być pierwszym krokiem do uporządkowania sytuacji finansowej rodzącego się państwa. Nowa waluta nie zawsze przyjmowana była z wiarą w jej siłę i stabilność. Państwo nie miało wystarczających dochodów, aby móc opłacić wszystkie swoje wydatki, zwłaszcza w czasie trwającej wojny. Systematycznie rosła dziura budżetowa, którą starano się uzupełnić pożyczkami zagranicznymi, zaciąganymi przeważnie na niekorzystnych warunkach. Banki zachodnie nie traktowały bowiem młodego państwa jak wiarygodnego partnera i liczyły się z jego rychłym upadkiem. W tej sytuacji rząd zmuszony był pokrywać niedobory budżetowe, drukując pieniądze. Prowadziło to do inflacji, która w swej początkowej fazie przyniosła pozytywne skutki. Polskie towary stały się bardziej konkurencyjne na rynkach międzynarodowych, co przełożyło się na wzrost eksportu. Wobec systematycznego spadku wartości marki społeczeństwo nie było zainteresowane gromadzeniem oszczędności, a wydawaniem. Prowadziło to do wzrostu popytu i rozwoju rynku wewnętrznego. Coraz tańsze koszty pracy wpływały ponadto na spadek bezrobocia. Z czasem jednak inflacja stawała się coraz bardziej dynamiczna i około 1923 roku przerodziła się w hiperinflację. Ceny rosły w zastraszającym tempie, eksport stawał się nieopłacalny, a rynek wewnętrzny zanikał, gdyż zubożałe i zarabiające coraz mniej społeczeństwo nie mogło pozwolić sobie na zakupy. Wzrost inflacji i zjawisko hiperinflacji ilustruje kurs marki polskiej w stosunku do dolara. W 1918 roku wynosił 9, rok później 110, a 590 w 1920 roku. W 1921 roku jeden dolar kosztował już 2 tysiące 922 marki polskie, a w 1922 roku nawet 17 tysięcy 800 marek polskich. W grudniu 1923 roku za dolara trzeba było zapłacić aż 6 milionów 375 tysięcy marek polskich. W grudniu 1923 roku prezydent Stanisław Wojciechowski powołał pozaparlamentarny rząd fachowców, którego celem było zrównoważenie budżetu i wprowadzenie nowej, stabilnej waluty. Na czele rządu stanął Władysław Grabski. Nowy gabinet uzyskał poparcie parlamentu i otrzymał nadzwyczajne uprawnienia (na przykład możliwość wydawania dekretów z mocą ustawy), co ustabilizowało kurs marki polskiej względem dolara. Dzięki tym posunięciom zrównoważono budżet. Na początku 1924 roku utworzono Bank Polski, który wymienił markę na złotego. Wartość jednego złotego polskiego ustalono na 1,8 miliona marek i 5,18 dolara. Nowa waluta musiała mieć ustawowe pokrycie w 30 procentach w rezerwach kruszcowo-walutowych Banku Polskiego. Dzięki wysiłkowi całego społeczeństwa, przede wszystkim zaś kapitału prywatnego, sytuacja powoli wracała do normy. Poprawa sytuacji nie trwała jednak długo. Stabilna i mocna waluta powodowała, że polskie towary przestały być konkurencyjne za granicą i spadł na nie popyt. Więcej importowano, a mniej eksportowano, co prowadziło do ujemnego bilansu w handlu zagranicznym. Ratunkiem było podniesienie ceł. Zbiegło się to z wygaśnięciem umowy na bezcłowy wwóz do Niemiec polskiego węgla. Niemcy zabronili sprowadzania polskiego węgla, czym rozpoczęli wojnę celną z Polską. Obie strony konfliktu zaczęły podnosić cła na towary przeciwnika i zakazały importu określonych towarów. Polska strona początkowo odczuła jej skutki bardzo boleśnie. Ponownie zwiększył się deficyt budżetowy i konieczne było odejście od drastycznego pilnowania kursu złotego. Wróciła inflacja, choć na dużo mniejszą skalę. Ostatecznie jednak wojna celna przyniosła też pewne korzyści. Polska gospodarka musiała bowiem uwolnić się od silnych związków gospodarczych z Niemcami, poszukać nowych rynków zbytu, przede wszystkim dla węgla. Zaowocowało to przyspieszeniem rozbudowy portu w Gdyni i budową magistrali węglowej. Lata 1926–1930 to czas stosunkowo dobrej koniunktury dla polskiej gospodarki, co wiązało się między innymi z przezwyciężeniem przez gospodarkę światową skutków wywołanych wojną i ogólnoświatowym rozwojem gospodarczym. Jednocześnie zmieniła się polityka polskiego rządu, który zdecydował się na wprowadzenie etatyzmu, czyli zwiększonej ingerencji państwa w życie gospodarcze. Dzięki pożyczkom ponownie ustabilizowano kurs waluty, dbając, aby jego wysokość wspierała konkurencyjność polskich towarów w Europie. Państwo przejęło rolę inwestora w gospodarce, przyczyniając się do rozbudowy przedsiębiorstw o charakterze strategicznym, na przykład zbrojeniowym. Do inwestowania w Polsce zachęcano również kapitał zagraniczny. Mimo bezspornych sukcesów gospodarczych rządu, rozwój gospodarczy kraju nie przebiegał równomiernie. Pogłębiały się różnice wynikające jeszcze z czasów zaborów. Ziemie województw zachodnich i części centralnych miały dobrze rozwinięty przemysł i wysokorozwinięte, intensywne rolnictwo, co sprawiało, że były bogatsze. Z czasem zaczęto je nazywać Polską A. W pozostałych województwach dominowało tradycyjne, bardzo rozdrobnione i czasami wręcz prymitywne rolnictwo. Wyjątkiem były tereny wokół Białegostoku, na których rozwijał się przemysł włókienniczy oraz wokół Jasła, Krosna, Borysławia i Drohobycza, gdzie istniały ośrodki górnictwa naftowego. Województwa te były ubogie i zacofane. Przylgnęła do nich nazwa Polska B. Te regiony kraju miały do zaoferowania niemal wyłącznie produkty rolnicze, podczas gdy z Polski A pochodziło ponad 90 proc. produkcji przemysłowej (w tym, na przykład, niemal 100 proc. produkcji energii elektrycznej i ponad 80 proc. produkcji żelaza i nawozów sztucznych). Dobra koniunktura w gospodarce światowej skończyła się gwałtownie w październiku 1929 roku. Rozpoczął się wówczas tak zwany wielki kryzys ekonomiczny, który dotknął właściwie wszystkie państwa na świecie, a kraje rolnicze (jak Polska) odczuły go wyjątkowo boleśnie. Pierwszym aktem kryzysu było wycofanie się z Polski kapitału zagranicznego i żądanie przez niego wcześniejszych spłat kredytów. Wstrzymano inwestycje, ograniczono produkcję, a niektóre zakłady zamknięto. Doprowadziło to do wzrostu bezrobocia, co przełożyło się na kryzys rynku wewnętrznego. Społeczeństwo ubożało i nie mogło pozwolić sobie na duże wydatki z budżetów domowych. Ceny produktów przemysłowych utrzymywały się na wysokim poziomie, co czyniło je niedostępnymi dla coraz większej grupy osób. Jednocześnie drastycznie spadały ceny żywności. Uderzało to w chłopów, ich dochody bowiem także malały. Próby zwiększenia dochodów poprzez wzrost ilości towarów rolnych tylko pogłębiały kryzys. Rolnicy musieli wyprzedawać całe zapasy, aby się utrzymać. Na terenach wschodnich i południowo-wschodnich województw Rzeczypospolitej, gdzie dominowały małe lub bardzo małe gospodarstwa, pojawił się głód. W 1929 roku bezrobotnych poza rolnictwem było siedemdziesiąt tysięcy osób. Po 1929 roku bezrobocie rosło lawinowo. W 1930 roku było już dwieście czterdzieści tysięcy bezrobotnych, w 1931 roku – pięćset dwadzieścia tysięcy. W roku 1933 bez pracy było siedemset osiemdziesiąt tysięcy osób. Od 1934 roku bezrobocie zaczęło spadać i w 1936 roku wynosiło sześćset dwadzieścia tysięcy. Aby ratować załamujący się budżet państwa, rząd zdecydowanie ograniczył wydatki państwa na pensje urzędników, opiekę socjalną, kulturę i oświatę. Za wszelką cenę starano się nie dopuścić spadku wartości złotówki. Zdecydowano się zatem na prowadzenie polityki deflacji, czyli wycofywania z rynku nadmiaru pieniędzy. Dzięki tym działaniom ceny wprawdzie nie rosły a złoty zachował swoją wartość, ale pozbawione dochodów społeczeństwo ubożało, pauperyzowało się coraz bardziej. Kurczył się rynek wewnętrzny, producenci nie mogli znaleźć nabywców na swe artykuły, ograniczali więc produkcję i zatrudnienie, co prowadziło do dalszego wzrostu bezrobocia. Należało szukać innych rozwiązań. W 1932 roku zdecydowano się sięgnąć po wzorce z USA, gdzie przezwyciężono kryzys poprzez interwencjonizm państwowy i kontrolowaną inflację. Także w Polsce postanowiono obniżyć ceny, umorzyć zaległości podatkowe oraz zlikwidować zadłużenie chłopów. Aby ograniczyć bezrobocie, zorganizowano roboty publiczne finansowane z państwowego Funduszu Pracy. Rząd wykupił udziały bankrutujących przedsiębiorstw, czym uratował je przed upadkiem i mogły one dalej zatrudniać pracowników. Polska była zbyt ubogim krajem, by działania te można było prowadzić na dużą skalę. Przyniosły jednak efekt, między innymi dzięki poprawie światowej koniunktury na polskie zboże, i stopniowo od 1935 roku kraj zaczął przezwyciężać kryzys i stabilizować gospodarkę. Wzrastał popyt wewnętrzny i powoli malało bezrobocie. Duże znaczenie miały w tym zakresie działania podjęte przez ministra Eugeniusza Kwiatkowskiego, który w czerwcu 1936 roku przedstawił założenia czteroletniego planu inwestycyjnego. Plan zakładał walkę z bezrobociem, wzrost eksportu i inwestycje w przemysł zbrojeniowy. Sztandarowym projektem planu było wybudowanie w widłach Wisły i Sanu Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). Wybór miejsca podyktowany był względami strategicznymi (z dala od zagrożonych granic wschodniej i zachodniej) oraz społecznymi (wielu bezrobotnych w regionie). COP miały tworzyć zakłady przemysłu chemicznego, zbrojeniowego i elektrownie, a ich budowa miała być finansowana z funduszy państwowych. W ramach inwestycji w ciągu trzech lat powstały między innymi zakłady przemysłu zbrojeniowego w Radomiu i Sanoku, elektrownia w Rożnowie, zakłady przemysłu metalowego w Stalowej Woli, fabryki lotnicze w Mielcu oraz chemiczne w Dębicy, Chorzowie i Mościcach pod Tarnowem. Ta ostatnia – Państwowa Fabryka Związków Azotowych – była jedną z najnowocześniejszych fabryk chemicznych w Europie. Wszystkie te działania pozwoliły w 1938 roku osiągnąć polskiej gospodarce podobny stan, jaki był na ziemiach polskich pod zaborami w 1913 roku. Jeśli przyjmiemy, że w 1913 roku wskaźnik produkcji na ziemiach polskich wynosił 100 proc., to w porównaniu z nim produkcja przemysłowa w Polsce w 1923 roku wynosiła prawie 67 proc., a w 1929 roku wzrosła do 80,7 proc. W latach kryzysu światowego wskaźnik drastycznie spadł, osiągając wartość 50,5 proc. w 1932 roku Z zapaści udało się wyjść dopiero przed wybuchem II wojny światowej. Wskaźnik produkcji przemysłowej osiągnął wówczas wartość 94,5 proc. W grudniu 1938 roku wicepremier Kwiatkowski ogłosił sukces swojego planu, który na początku 1939 roku był już wykonany znacznie przed czasem i przygotował założenia kolejnego, tym razem piętnastoletniego planu rozbudowy Rzeczypospolitej. Miał on składać się z pięciu faz podzielonych na trzyletnie odcinki. W pierwszej fazie zakładano intensywną rozbudowę sił zbrojnych, w drugiej fazie planowano rozbudować infrastrukturę komunikacyjną, w trzeciej – inwestycje miały poprawić stan rolnictwa i oświaty, w czwartej – chciano zintensyfikować procesy urbanizacyjne i industrializacyjne, a w fazie ostatniej (1951–1954) miały zostać przeprowadzone działania na rzecz ograniczenia różnic pomiędzy Polską A i Polską B. Założenia planu były niezwykle ambitne, ale i bardzo trudne do wykonania. Zdawano sobie sprawę, że przedstawione hasła, w obliczu nadchodzącej wojny, miały jednak istotny wydźwięk propagandowy. neciak16 1. Bydgosko-Toruński Okręg Przemysłowy: głównym czynnikiem rozwoju tego okręgu są duże skupiska miejskie (Bydgoszcz,Toruń,Solec Kujawski, Aleksandrów Kujawski, Ciechocinek), przykłady zakładów przemysłowych: zakłady produkcji włókien sztucznych w Toruniu,zakłady sodowe w Janikowie i Inowrocławiu oraz zakłady związków organicznych "Zachem" w Sudecki Okręg Przemysłowy: głównym czynnikiem rozwoju tego okręgu jest występowanie surowca jakim jest węgiel kamienny oraz węgiel brunatny; przykłady zakładów przemysłowych: elektrownia Turów, Zakłady Chemiczne "Rokita" w Brzegu Dolnym3. Wrocławski Okręg Przemysłowy: głównym czynnikiem rozwoju tego okręgu są duże skupiska miejskie (Wrocław, Oleśnica, Trzebnica, Kobierzyca, Jelcz); przykłady zakładów przemysłowych: fabryka produkująca wagony marki "Pafawag", Zakłady Produkcji Samochodów w Jelczu, 4. Tarnowsko-Rzeszowski Okręg Przemysłowy: Surowce występujące na obszarze okręgu to: ropa naftowa i gaz ziemny; przykłady zakładów przemysłowych: :Zakłady Zmechanizowanego Sprzętu Domowego "Zelmer" w Rzeszowie, Zakłady Azotowe w Tarnowie oraz Fabryka Opon Samochodowych w Staropolski Okręg Przemysłowy (inaczej Zagłębie Staropolskie albo też Staropolskie Zagłębie Przemysłowe) : Głównym czynnikiem rozwoju tego okręgu jest występowanie surowców takich jak: wapienie i rudy żelaza, przykłady zakładów przemysłowych: Fabryka Samochodów "Star" w Starachowicach, Huta "Ostrowiec"6. Górnośląski Okręg Przemysłowy (GOP) : głównym czynnikiem rozwoju okręgu jest występowanie surowca jakim jest węgiel;przykłady zakładów przemysłowych: 4 kopalnie węgla kamiennego: KWK Mysłowice-Wesoła, KWK Murcki-Staszic, KWK Wieczorek, KWK Wujek oraz kopalnia zależna"Kazimierz Juliusz", 4 huty: w Dąbrowie Górniczej (dawna Huta Katowice), w Sosnowcu (dawna Huta Cedler), w Świętochłowicach (dawna Huta Florian), Huta Królewska w Chorzowie,2 fabryki samochodów: GM w Gliwicach i Fiat w Tychach7. Krakowski Okręg Przemysłowy: Głównym czynnikiem rozwoju jest położenie w sąsiedztwie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP); przykłady zakładó przemysłowych: Zakłady Metalurgiczne "Trzebinia", Zakłady Górniczo-Hutnicze "Chrzanów", Zakłady "Polfa" i "Pliva" Kraków8. Karpacki Okręg Przemysłowy: czynnikiem lokalizacji jest obecność surowców:ropy naftowej i gazu ziemnego; przykłady zakładów przemysłowych: Fabryka Autobusów "Autosan" w Sanoku, Fabryka Amortyzatorów w Krośnie, Krośnieńskie Huty Szkła, Zakłady Przemysłu Gumowego Stomil Sanok w Sanoku, Newag w Nowym Sączu. Na terenie Karpackiego Okręgu Przemysłowego istnieją też kamieniołomy, w których wydobywa się piaskowce, w okolicach Bielska Białej, Żywca, Myślenic, Nowego Sącza, Jasła i Tarnobrzeski Okręg Przemysłowy: głównym czynnikiem jego rozwoju jest występowanie surowca jakim jest siarka. Przykłady zakładów przemysłowych: Stalowa Wola (Huta, Elektrownia), Tarnobrzeg (Siarkopol, Elektrownia), Sandomierz (Huta), Nisko, Połaniec (Elektrownia), Grzybów (kopalnia siarki), Jeziórko (kopalnia siarki), Skopanie (fabryka firanek) Warszawski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe należy wymienić: Warszawę, Wołomin, Otwock, Piaseczno, Legionowo, Konstancin-Jeziorna, Pruszków; bardzo duży udział inwestycji zagranicznego kapitału, który przyciąga stolica państwa, duże rynki zbytu, rozwój przemysłu: poligraficznego, odzieżowego, elektromaszynowego- tutaj samochody, maszyny budowlane, sprzęt TV i gospodarstwa domowego, hutnictwo metal; Górnośląski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Katowice, Rybnik, Sosnowiec, Zabrze, Bytom, Dąbrowa Górnicza, Jastrzębie, Gliwice; największy okręg przemysłowy Polski, wytwarza około 20 % całej produkcji przemysłowej; bark tutaj dominacji jednego dużego ośrodka przemysłowego, najgęściej zaludniony, opiera się na wydobyciu surowców mineralnych, stąd duża dewastacja środowiska naturalnego; tutaj rozwinęły się wszystkie gałęzie przemysłowe; przemysł energetyczny, hutniczy, lekki, spożywczy, poligraficzny, samochodowy, maszynowy i inne; Poznański Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Poznań, Swarzędz, Kórnik, Mosina; dogodne położenie komunikacyjne i zaplecze kadry pracowniczej sprawia, że jest atrakcyjnym miejscem dla inwestorów; rozwój przemysłu odzieżowego, meblarskiego spożywczego, elektromaszynowego, kosmetycznego; Staropolski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Kielce, Starachowice, Radom, Skarżysko-Kamienna, Ćmielów, Ożarów, Opoczno, Ostrowiec Świętokrzyski; to bardzo stary okręg przemysłowy, oparty na wydobyciu surowców mineralnych (słynne dymarki), przede wszystkim rozwój przemysłu hutniczego, mineralnego, ceramicznego — zakłady w Ćmielowie, chemicznego, spożywczego, obuwniczego, środków transportu; Łódzki Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Łódź, Pabianice, Ozorków, Zduńska Wola, Sieradz, Zgierz, Tomaszów Mazowiecki, Aleksandrów; założony w XIX wieku jako okręg włókienniczy, początki to bardzo dynamiczny rozwój i liczne miejsca pracy, zwłaszcza dla kobiet, dlatego występuje tu najwyższy współczynnik feminizacji w Polsce; lata następne to restrukturyzacja przemysłu i kryzys przemysły włókienniczego — załamanie rynku wschodniego i brak odbiorców, napływ tanich włókien z Azji; obecnie dominacja przemysłu lekkiego, także przemysł chemiczny, elektromaszynowy, spożywczy; stosunkowo wysokie bezrobocie i patologie społeczne; Gdański Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Gdańsk, Gdynia, Sopot, Starogard Gdański, Tczew, Kwidzyn; utworzony przez aglomerację Trójmiasta (Gdańska, Gdyni i Sopotu) oraz miast ościennych; duży rynek zbytu i bliskość morza sprawia, że rozwija się przede wszystkim przemysł: stoczniowy, rafineryjny, przetwórstwo ryb, spożywczy, chemiczny i elektroniczny; Krakowski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Kraków, Brzesko, Bochnia, Krzeszowice, Skawina, Wieliczka, Myślenice, Chrzanów; dominacja Krakowa jako centrum aglomeracji krakowskiej, a mniejsze ośrodki satelickie są powiązane z centrum; liczne gałęzie przemysłu: przemysł spożywczy to Zakłady Wawel w Krakowie, cukrowniczy, piwny w Brzesku, tytoniowy, metalurgiczny, hutniczy, chemiczny, elektromaszynowy, poligraficzny; relatywnie słabe zaplecze naukowo-badawcze w całej aglomeracji krakowskiej; Bielski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Andrychów, Bielsko-Biała, Kęty, Cieszyn, Żywiec, Ustroń, Skoczów, Czechowice-Dziedzice; nastawiony na przemysł włókienniczy, przede wszystkim tkaniny wełniane; także przemysł elektromaszynowy, samochodowy (samochody osobowe), chemiczny, metalowy, spożywczy; Wrocławski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Wrocław, Brzeg, Oława, Oleśnica, Jelcz, Twardogóra; dominacja Wrocławia — tutaj skupia się głownie przemysł elektromaszynowy (tabor kolejowy, maszyny, autobusy i samochody osobowe, sprzęt AGD, obrabiarki), chemiczny (lakiery, farby, garbniki syntetyczne, lekarstwa), przemysł spożywczy (piwowarski, cukrowniczy, tłuszczowy, młynarski), przemysł lekki (odzieżowy, obuwniczy — Oleśnica); Bydgosko-Toruński Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Toruń, Bydgoszcz, Janikowo, Inowrocław, Kruszwica; obecność złóż soli kamiennej stała się podstawą do rozwoju przemysłu górnictwa (Inowrocław); inne gałęzie: przemysł spożywczy (mięsny, tłuszczowy, cukrowniczy), włókien syntetycznych, mineralny (cement, szkło, wapno), elektromaszynowy, meblarski; przemysł jest skupiony głównie w Toruniu i Bydgoszczy; Sudecki Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Jelenia Góra, Wałbrzych, Bogatynia, Bolesławiec, Kłodzko, Świdnica, Lubań, Kamienna Góra, Zgorzelec, Strzegom, Strzelin; dużo małych ośrodków przemysłowych, liczne gałęzie przemysłu: paliwowo- energetyczny (Turoszów), przemysł lekki (tkaniny z lnu, dywany), mineralny (porcelana, szkło gospodarcze, fajans, pozyskiwanie granitu, min. Wałbrzych), chemiczny, farmaceutyczny; duży problem z degradacją środowiska naturalnego i bezrobociem, na skutek załamania rynków zbytu i produkcji przemysłowej; Karpacki Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Krosno, Jasło, Gorlice, Jedlicze, Sanok, Nowy Sącz; raczej słabo wykształcony — brak dużych pokładów surowców mineralnych; przemysł elektromaszynowy, szklarski, zakłady wydobywające i przetwarzające ropę naftowa — Jedlicze, Krosno, Jasło; Rzeszowski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Rzeszów, Dębica, Mielec, Łańcut; rozwój przemysłu mineralnego (szkło, porcelana), spożywczego(spirytusowy, cukierniczy, mięsny), chemiczny (opony Dębica, farby, lakiery), elektromaszynowy (sprzęt AGD, samoloty); Tarnobrzeski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Tarnobrzeg, Stalowa Wola, Leżajsk, Sandomierz, Nisko, Nowa Dęba; niegdyś podstawą rozwoju były złoża siarki, dziś wydobycia zaprzestano, a tereny pokopalniane są objęte restrukturyzacją; obecne gałęzie przemysłowe: elektromaszynowy (sprzęt dla wojska), spożywczy (piwny, mięsny, przetwórstwo owocowo-warzywne), mineralny; Przemysł to dział gospodarki narodowej, który zajmuje się wytwarzaniem produktów w celach konsumpcyjnych i produkcyjnych. Od wieków pełnił ważną rolę dla rozwoju społeczeństw cywilizacyjnych, stąd też jego różnorodne funkcje: funkcja społeczna, czyli dostarczanie nowych miejsc pracy dla ludzi i zmiana warunków bytu społeczeństwa funkcja ekonomiczna polegająca na wytwarzaniu dóbr i oddziaływaniu na rozwój gospodarczy kraju funkcja przestrzenna to szereg zmian zachodzących w środowisku naturalnym na skutek działalności przemysłowej. Polski przemysł został podzielony na tzw. gałęzie przemysłowe, a te z kolei na poszczególne branże przemysłowe, co przedstawia się następująco: mineralny: branża- ceramiczna, budowlana, szklarska paliwowo- energetyczny: branża- energetyczna, paliw płynnych chemiczny: branża- rafineryjna, chemiczna, włókien sztucznych metalurgiczny: branża- hutnictwo elektromaszynowy: branża- elektroniczny, elektrotechniczny, maszynowy, metalowy, środków transportu, recyzyjny celulozowo-papierniczy: branża- papierniczy, drzewny spożywczy: branża- wszystkie działy produkcyjne w przemyśle spożywczym lekki: branża- odzieżowa, skórzana, włókiennicza pozostały: branża- na przykład poligraficzna Lokalizacja przemysłu w danym miejscu jest uzależniona od wielu czynników, najważniejsze z nich to: baza surowcowa (występowanie złóż danego surowca by mógł rozwijać się przemysł wydobywczy); dostęp do wody (czynnik decydujący o rozwoju wielu gałęzi przemysłu, gdyż woda jest niezbędna do produkcji, stąd lokalizacja zakładów przemysłowych w pobliżu rzek); rynki zbytu (możliwość dostarczenia wytworzonych produktów szybko i tanio na sprzedaż, ważne przede wszystkim dla gałęzi przemysłu wytwarzających produkty szybko psujące się- przemysł spożywczy); wykwalifikowana siła robocza, infrastruktura techniczna (drogi, kanalizacja itp., która nie wpłynie na wzrost cen produkcyjnych przy budowie zakładów przemysłowych); stosowne regulacje prawne. W rozwoju przemysłu określono kilka pojęć: ośrodkiem przemysłowym nazywa się miasta, w których rozwija się dana gałąź przemysłu, na przykład Starachowice, Bydgoszcz; okręgiem przemysłowym nazywa się region, który skupia kilka miast, gdzie koncentruje się działalność przemysłowa; regionem przemysłowym nazywa się zespół kilku okręgów przemysłowych. Warto pamiętać, iż przemysł to nie tylko same plusy dla regionu, miejsca pracy i poprawa warunków bytu społeczeństw lokalnych, to także degradacja środowiska naturalnego i zmiany nieodwracalne w krajobrazie przestrzennym. Przemysł w Polsce, podobnie jaki i na świecie, rozwijała się etapami, biorąc pod uwagę warunki społeczno-ekonomiczne i sytuację polityczną, stąd też możemy wymienić następujące fazy rozwoju przemysłu: faza porozbiorowa Od wieku XIX do rozpoczęcia I wojny światowej na ziemiach polskich; wówczas obserwowano duże zróżnicowanie poziomu rozwoju gałęzi przemysłowych, co było odzwierciedleniem istnienia zaborów, najlepiej rozwijał się przemysł w zaborze pruskim, w którym wyznaczono okręgi przemysłowe (rybnicki, sudecki, górnośląski, wrocławski i zielonogórski). Na ziemiach zaboru rosyjskiego przemysł rozwijała się gorzej ale okręgi przemysłowe występowały — warszawski, łódzki, dąbrowski, zaś najgorzej sytuacja wyglądała na ziemiach zaboru austriackiego — tylko bielski okręg przemysłowy. faza dwudziestolecia międzywojennego Zakres czasowy od 1919 do 1939 roku; wówczas rozpoczęto nowe inwestycje w przemyśle, nowe gałęzie przemysłowe doinwestowano, na przykład powstaje port w Gdyni i zaczyna rozwijać się na większa skalę przemysł stoczniowy, powstaje również Centralny Okręg Przemysłowy. faza gospodarki socjalistycznej To lata od zakończenia II wojny światowej do roku 1989; intensywny rozwój przemysłu ciężkiego, zwłaszcza hutnictwa metali: budowa Nowej Huty w Krakowie, huty w Częstochowie; powstają między innym zakłady siarkowe w zagłębiu Tarnobrzeskim, zakłady azotowe w Puławach czy elektrownia w Solinie, Bełchatowie. faza restrukturyzacji przemysłu Od roku 1989 polegają na przekształceniach i wprowadzeniu innych, bardziej opłacalnych technologii przemysłowych, prywatyzacji wielu zakładów przemysłowych, napływie kapitału zagranicznego na polski rynek, miedzy innymi rozwija się przemysł lekki, elektromaszynowy, a coraz mniejsze znaczenie ma przemysł ciężki. faza gospodarki rynkowej W przemyśle dominuje kapitał prywatny, wolna konkurencja na rynku, napływ obcego kapitału, swobodny dostęp do informacji. Rozwój przemysły w Polsce był możliwy dzięki obecności surowców mineralnych, przede wszystkim złoża: węgla kamiennego, węgla brunatnego, rud żelaza, siarki, cynki, miedzi, soli kamiennej, soli potasowej, ropy naftowej i gazu ziemnego; także dobrze rozwiniętej sieci hydrograficznej i zapleczu pracowników. Dlatego też w Polsce mamy okręgi przemysłowe, każdy wyspecjalizowany w wytwarzaniu określonych produktów, zróżnicowany przestrzennie, dający źródło utrzymania dla wielu mieszkańców. Rozwój okręgów przemysłowych jest ściśle powiązany z: rynkami zbytu, polskimi i zagranicznymi, rozwojem bazy technicznej, stosowaniem nowoczesnych technologii produkcyjnych, rozwojem nauki, kadrą specjalistów. Charakterystyka wybranych okręgów przemysłowych Polski Warszawski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe należy wymienić: Warszawę, Wołomin, Otwock, Piaseczno, Legionowo, Konstancin-Jeziorna, Pruszków; bardzo duży udział inwestycji zagranicznego kapitału, który przyciąga stolica państwa, duże rynki zbytu, rozwój przemysłu: poligraficznego, odzieżowego, elektromaszynowego- tutaj samochody, maszyny budowlane, sprzęt TV i gospodarstwa domowego, hutnictwo metal; Górnośląski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Katowice, Rybnik, Sosnowiec, Zabrze, Bytom, Dąbrowa Górnicza, Jastrzębie, Gliwice; największy okręg przemysłowy Polski, wytwarza około 20 % całej produkcji przemysłowej; bark tutaj dominacji jednego dużego ośrodka przemysłowego, najgęściej zaludniony, opiera się na wydobyciu surowców mineralnych, stąd duża dewastacja środowiska naturalnego; tutaj rozwinęły się wszystkie gałęzie przemysłowe; przemysł energetyczny, hutniczy, lekki, spożywczy, poligraficzny, samochodowy, maszynowy i inne; Poznański Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Poznań, Swarzędz, Kórnik, Mosina; dogodne położenie komunikacyjne i zaplecze kadry pracowniczej sprawia, że jest atrakcyjnym miejscem dla inwestorów; rozwój przemysłu odzieżowego, meblarskiego spożywczego, elektromaszynowego, kosmetycznego; Staropolski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Kielce, Starachowice, Radom, Skarżysko-Kamienna, Ćmielów, Ożarów, Opoczno, Ostrowiec Świętokrzyski; to bardzo stary okręg przemysłowy, oparty na wydobyciu surowców mineralnych (słynne dymarki), przede wszystkim rozwój przemysłu hutniczego, mineralnego, ceramicznego — zakłady w Ćmielowie, chemicznego, spożywczego, obuwniczego, środków transportu; Łódzki Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Łódź, Pabianice, Ozorków, Zduńska Wola, Sieradz, Zgierz, Tomaszów Mazowiecki, Aleksandrów; założony w XIX wieku jako okręg włókienniczy, początki to bardzo dynamiczny rozwój i liczne miejsca pracy, zwłaszcza dla kobiet, dlatego występuje tu najwyższy współczynnik feminizacji w Polsce; lata następne to restrukturyzacja przemysłu i kryzys przemysły włókienniczego — załamanie rynku wschodniego i brak odbiorców, napływ tanich włókien z Azji; obecnie dominacja przemysłu lekkiego, także przemysł chemiczny, elektromaszynowy, spożywczy; stosunkowo wysokie bezrobocie i patologie społeczne; Gdański Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Gdańsk, Gdynia, Sopot, Starogard Gdański, Tczew, Kwidzyn; utworzony przez aglomerację Trójmiasta (Gdańska, Gdyni i Sopotu) oraz miast ościennych; duży rynek zbytu i bliskość morza sprawia, że rozwija się przede wszystkim przemysł: stoczniowy, rafineryjny, przetwórstwo ryb, spożywczy, chemiczny i elektroniczny; Krakowski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Kraków, Brzesko, Bochnia, Krzeszowice, Skawina, Wieliczka, Myślenice, Chrzanów; dominacja Krakowa jako centrum aglomeracji krakowskiej, a mniejsze ośrodki satelickie są powiązane z centrum; liczne gałęzie przemysłu: przemysł spożywczy to Zakłady Wawel w Krakowie, cukrowniczy, piwny w Brzesku, tytoniowy, metalurgiczny, hutniczy, chemiczny, elektromaszynowy, poligraficzny; relatywnie słabe zaplecze naukowo-badawcze w całej aglomeracji krakowskiej; Bielski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Andrychów, Bielsko-Biała, Kęty, Cieszyn, Żywiec, Ustroń, Skoczów, Czechowice-Dziedzice; nastawiony na przemysł włókienniczy, przede wszystkim tkaniny wełniane; także przemysł elektromaszynowy, samochodowy (samochody osobowe), chemiczny, metalowy, spożywczy; Wrocławski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Wrocław, Brzeg, Oława, Oleśnica, Jelcz, Twardogóra; dominacja Wrocławia — tutaj skupia się głownie przemysł elektromaszynowy (tabor kolejowy, maszyny, autobusy i samochody osobowe, sprzęt AGD, obrabiarki), chemiczny (lakiery, farby, garbniki syntetyczne, lekarstwa), przemysł spożywczy (piwowarski, cukrowniczy, tłuszczowy, młynarski), przemysł lekki (odzieżowy, obuwniczy — Oleśnica); Bydgosko-Toruński Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Toruń, Bydgoszcz, Janikowo, Inowrocław, Kruszwica; obecność złóż soli kamiennej stała się podstawą do rozwoju przemysłu górnictwa (Inowrocław); inne gałęzie: przemysł spożywczy (mięsny, tłuszczowy, cukrowniczy), włókien syntetycznych, mineralny (cement, szkło, wapno), elektromaszynowy, meblarski; przemysł jest skupiony głównie w Toruniu i Bydgoszczy; Sudecki Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Jelenia Góra, Wałbrzych, Bogatynia, Bolesławiec, Kłodzko, Świdnica, Lubań, Kamienna Góra, Zgorzelec, Strzegom, Strzelin; dużo małych ośrodków przemysłowych, liczne gałęzie przemysłu: paliwowo- energetyczny (Turoszów), przemysł lekki (tkaniny z lnu, dywany), mineralny (porcelana, szkło gospodarcze, fajans, pozyskiwanie granitu, min. Wałbrzych), chemiczny, farmaceutyczny; duży problem z degradacją środowiska naturalnego i bezrobociem, na skutek załamania rynków zbytu i produkcji przemysłowej; Karpacki Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Krosno, Jasło, Gorlice, Jedlicze, Sanok, Nowy Sącz; raczej słabo wykształcony — brak dużych pokładów surowców mineralnych; przemysł elektromaszynowy, szklarski, zakłady wydobywające i przetwarzające ropę naftowa — Jedlicze, Krosno, Jasło; Rzeszowski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Rzeszów, Dębica, Mielec, Łańcut; rozwój przemysłu mineralnego (szkło, porcelana), spożywczego(spirytusowy, cukierniczy, mięsny), chemiczny (opony Dębica, farby, lakiery), elektromaszynowy (sprzęt AGD, samoloty); Tarnobrzeski Okręg Przemysłowy — główne ośrodki przemysłowe: Tarnobrzeg, Stalowa Wola, Leżajsk, Sandomierz, Nisko, Nowa Dęba; niegdyś podstawą rozwoju były złoża siarki, dziś wydobycia zaprzestano, a tereny pokopalniane są objęte restrukturyzacją; obecne gałęzie przemysłowe: elektromaszynowy (sprzęt dla wojska), spożywczy (piwny, mięsny, przetwórstwo owocowo-warzywne), mineralny;

okręgi przemysłowe w polsce na mapie